Od Tuzexu do współczesności: Co listopad ’89 oznaczał dla poziomu życia Słowaków
Symboliczne znaczenie przemian gospodarczych
Każdego listopada Słowacja wspomina przełomowe wydarzenia 1989 roku, które diametralnie zmieniły nie tylko system polityczny, ale przede wszystkim poziom życia obywateli. Podobnie jak polski Pewex, słowacki Tuzex był przed rewolucją symbolem niedostępnego luksusu i nierówności społecznych. System bonów, przypominający polski system funkcjonowania Pewexu, tworzył sztuczną barierę między zwykłymi obywatelami a dobrami wyższej jakości.
System bonów i deficyt towarów
Przed rokiem 1989 dostęp do produktów wysokiej jakości był możliwy głównie poprzez sieć sklepów Tuzex, gdzie – analogicznie do polskiego Pewexu – płacono specjalnymi bonami. System ten, podobnie jak w Polsce z Pewexem, tworzył czarny rynek i pogłębiał społeczne nierówności. Według analityka ČSOB Marka Gábriša, centralne planowanie gospodarki i brak innowacji doprowadziły do znaczącego spadku jakości życia pod koniec lat 80.
Siła nabywcza: porównanie czasów Tuzexu i współczesności
Analiza siły nabywczej przeciętnego wynagrodzenia pokazuje ogromną przepaść między okresem przed i po 1989 roku. Obecnie Słowacy mogą za średnią pensję nabyć znacznie więcej podstawowych produktów: 190 litrów mleka więcej niż w czasach Tuzexu, kilka tysięcy jajek więcej oraz setki kilogramów podstawowych produktów spożywczych. Nawet piwo, które zawsze było ważnym elementem słowackiej kultury, stało się bardziej dostępne – dzisiejsza pensja pozwala kupić o 275 butelek więcej niż w 1989 roku.
Rewolucja w dostępie do dóbr trwałego użytku
Największa zmiana nastąpiła w obszarze artykułów gospodarstwa domowego. W przeciwieństwie do czasów Tuzexu, gdy dostęp do sprzętu RTV i AGD był mocno ograniczony, dziś Słowacy mogą kupić czterokrotnie więcej lodówek, trzykrotnie więcej rowerów dziecięcych i czternastokrotnie więcej telewizorów za jedną pensję. To pokazuje, jak daleko zaszły zmiany od czasów, gdy takie produkty były dostępne głównie w sklepach typu Tuzex czy Pewex.
Motoryzacja jako symbol przemian
Najbardziej wymownym przykładem zmian jest dostępność samochodów. O ile w czasach Tuzexu na zakup auta trzeba było odkładać 27 pensji i długo czekać na realizację zamówienia, obecnie wystarczy około 10 miesięcznych wypłat, a auto można odebrać od ręki. Ta zmiana doskonale obrazuje transformację, jaka zaszła w słowackiej gospodarce od czasów systemu bonów i sklepów Tuzex.
Podsumowanie przemian gospodarczych
Trzydzieści lat po upadku systemu sklepów typu Tuzex czy Pewex, słowacka gospodarka przeszła ogromną transformację. Liberalizacja rynku, swobodny przepływ kapitału i technologii oraz możliwość samodzielnego podejmowania decyzji konsumenckich doprowadziły do znaczącego wzrostu poziomu życia. Jak podsumował Gábriš, zmiany po 1989 roku nie tylko przyniosły wolności polityczne, ale także fundamentalnie poprawiły jakość życia codziennego Słowaków.
